Yay�nlanma 03/9/2009

Keneler tropik ve subtropik iklim özelliklerine sahip bölgelerde yaygın olarak yaşayan canlılardır. Yaşamak için kan emerek beslenmek zorundadır. Kan emmek için konak seçimi yapmazlar. Memeli, sürüngen kanatlı hayvanlar ve ya insanlardan kan emebilirler. Bu nedenle dış parazit olarak önemlidirler. Ayrıca, kan emdikleri canlılar arasında viral, riketsiyal, bakteriyel ve protozoan hastalık etkenlerini taşıma ve bulaştırma yolu ile birçok hastalığın çıkış ve yayılışında rol oynarlar.

Tüm bunlar, kenelerin hayvan sağlığı açısından önemli bir tehdit oldukları kadar insan sağlığı açısından da çok önemli olan parazitler arasında yer almasına yol açmaktadır.

Türkiye’nin subtropik iklim kuşağında yer alıyor olması, coğrafik yapısı gibi özellikler nedeni ile birçok kene türünün üreme ve gelişmesi için çok uygun bir ortam oluşturmaktadır. Bunlara, hayvan hareketlerinde ve ilaçlamalardaki kontrol eksikliği, yetiştiricilik sistemlerinin bilimsel ve modern tekniklerle yapılmıyor olması eklendiğinde durumun ciddiyeti daha da vahim bir hal almaktadır. Bütün bu olayları kontrol edecek, gerekli önlemleri alacak, korunma ve tedavi programlarını hazırlayacak olan veteriner hekimlik mesleği çalışanlarının karar aşamalarında dışlanıyor olması ise olayın tüm insan sağlığını ve geleceğimizi tehdit eden bir boyuta ulaşmasına neden olmaktadır.

Korunma Yolları

Keneler, canlılar alemi sistematiği içerisinde eklembacaklıların (arthropoda), örümceksiler (arachnida) sınıfına dahildirler. Bu sınıf içerisinde, yumuşak keneler (Argasidae) ve sert kenler (Ixodidae) olmak üzere iki aile veteriner ve beşeri hekimlik açısından önemli olan keneleri içermektedir.

Keneler gelişimleri sırasında yumurta, larva, nymph ve ergin olmak üzere dört ana evre içerisinde tamamlarlar. Keneler, gelişim evreleri ve yapısal özelliklerine bağlı olarak iki ana gruba ayrılmışlardır.

1-Yumuşak Keneler (Mesken keneleri)

2- Sert Keneler (Mera Keneleri)

1- Yumuşak keneler:Bu gruptaki kenelerin hepsi Argasidae ailesinde yer aldıkları için bunlara Argasid kenelerde denilmektedir. Vücutları yumuşak derimsi bir yapı ile kaplıdır. Üzerlerinde kitini bir yapı yoktur ve genellikle hayvan barınaklarında bulunan yarık ve çatlaklarda gizlenirler. Bu nedenle yumuşak (mesken) keneleri olarak adlandırılırlar. Bu grup içerisinde Argas, Ornithodorus ve Otobius cinsleri içerisinde yer alan çok sayıda tür mevcuttur.

Yumuşak keneler, yumurtadan çıktıkları anda yaklaşık 1mm boyunda 6 bacaklı ve dorsalden bakıldıklarında ağız yapıları görülebilir haldedir (Resim 2). Larvalar 3-10 gün beslenme sonunda nymph evresine geçerler. Yumuşak keneler 4 nymph evresi geçirirler. Bu evrede her biri 1-2 saat süre ile konaktan kan emerler. Daha sonra konağı terk edip uygun alanlarda gelişmelerini tamamlayarak gömlek değiştirirler. Nymph evresine ulaştıklarında dört bacaklı olurlar ve özellikle üçüncü evre sonrasında dorsal bakıda ağız yapıları görülmez. Erginlik evresine ulaştıklarında yaklaşık 7-8mm boyunda ve dorsal olarak bakıldıklarında ağızları görülmeyen, erkek ve dişileri birbirine benzer görünüştedirler. Erginler bir saati bulmayan sürelerle konaklarından kan emer ve daha sonra yarıklar veya çatlaklara giderek saklanırlar. Yumuşak keneler her yumurtlama öncesinde genellikle geceleri beslenirler ve birçok kere kan emip sonrasında 200 ile 500 arası yumurta çıkarırlar. Beslenmeden yıllarca canlılıklarını koruyarak konak bekleme özelliğine sahiptirler. Kan emmek için özellikle kanatlıları tercih ederler. Ancak başka konaklardan da kan emebildikleri bilinmektedir.

2- Sert Keneler: Bu grupta yer alan keneler scutum denilen sert kitini bir tabakaya sahiptirler (Resim 3). Bu tabaka erkek kenelerde tüm vücudu kaplarken dişilerde sadece başlarının gerisinde küçük bir alanı kaplar. Bu nedenle, sert kenelerin dişileri yumurtlamak için ihtiyaç duydukları kandan daha çok emebilmektedirler. Sert keneler, genellikle mera ve otlaklarda daha yaygın olarak bulunurlar bu nedenle mera keneleri olarak ta adlandırılmaktadırlar. Ancak bu kenelerin hayvan barınaklarına da yerleşebilecekleri unutulmamalıdır. Bu grupta yer alan kenelerin hepsi Ixodidae ailesi üyesi oldukları için iksodid keneler de denilmektedir. Bunlar içerisinde, gelişim evreleri süresince yararlandıkları konak sayısına göre 1, 2 ve 3 konaklı keneler mevcuttur. Bir konaklı keneler larva döneminden erginliğe kadar aynı konak üzerinde kalırlar. Doymuş dişiler konağı terk eder ve yumurtladıktan sonra ölürler. Tek konaklı keneler (Boophilus spp.), çevre şartlarına da bağlı olarak 2,5-8 ay arası değişen bir sürede hayat döngüsü gelişimlerini tamamlayabilmektedirler. İki konaklı keneler (Rhipicephalus spp.), larva iken tutundukları konaklarında gömlek değiştirip, nymph haline geçerler. Doymuş nymphler konağı terk edip gömlek değiştirirler ve ergin olarak yeni konağa tutunurlar. Konak üzerinde çiftleşen ergin dişiler hızla kan emip doymuş olarak toprağa döner ve uygun yerlere yumurtalarını bırakırlar. İki konaklı keneler bir hayat döngülerini iki yıla kadar uzatabilmektedirler.

Üç konaklı keneler (Ixodes spp.), yumurtadan çıktıktan sonra her gelişim evresinde konak uzağında gömlek değiştirirler ve her gömlek değişimi sonrasında yeni bir konak bulurlar.

Sert keneler, yumuşak kenelerden farklı olarak bir defada 3000-7000 yumurta bırakırlar ve ölürler. Tüm bu gelişim evrelerini tamamlayabilmek için keneler konaklarından kan emmek zorunda olan zorunlu dış parazitler olarak tanımlanırlar. Ancak, kenelerin önemi sadece kan emen dış parazit olmalarından kaynaklanmaz. Aynı zamanda, theileriosis, babesiosis ve anaplasmosis gibi sayısız hastalığın taşıyıcı ve bulaştırıcısı olmalarındandır. Veteriner hekimlerin uyarılarını duymazdan gelen siyasiler 2002 yıllında İç Anadolu bölgesinde keneler tarafında bulaştırılan Kırım-Kongo Kanamalı Humması tespit edilmesi ile sarsılmışlardır. Günümüzde Balıkesir’e kadar yayılma göstermiş olan hastalığın insan, hayvan ve yabani hayat hareketlerine bağlı olarak tüm ülkemize yayılabileceği düşünülmektedir. Resmi kayıtlara göre bu güne kadar 35 insanımızın ölümüne sebep olan vakaların basın-yayın organlarına da aksetmesi sonucu toplumumuzda yeterli olmasa da, bu hastalıklara ve kenelere karşı hassasiyet artmıştır.

Keneler tarafından bulaştırılan, hem insan hem de hayvan sağlığını tehdit eden bazı hastalıklar ve vektörü keneler Tablo 1’de özetlenmiştir.

Tablo 1: Kenelerin İnsan ve Hayvanlara Bulaştırdığı Hastalıklar

VİRAL ENFEKSİYONLAR

Hastalık

Konak

Görüldüğü Yer

Etken

Vektör

Rusya

Bahar-Yaz Humması

İnsan, Koyun, Kuşlar, Küçük Memeliler,

Kuzey Orman Kuşağı, Afrika

Virus

Ixodes spp.,

Hyalomma spp.,

Dermacentor spp.,

Rhipicephalus spp

Kırım Hemorajik Humması

İnsan, Sığır, Koyun, Keçi Kemiriciler,

Rusya step bölgeleri

Virus

Hyalomma spp.,

Ixodes spp.,

Boophilus spp.,

Rhipicephalus sp.,

Omsk Hemorajik Humması

İnsan

Kemiriciler,

Sibirya

Virus

Dermacentor spp.,

Ixodes spp.,

Kolarado Kene Humması

İnsan, Sincap, Kemiriciler,

Kuzey Amerika Kıtası

Virus

Dermacentor andersoni

Orta Avrupa Kene Humması

Kemirciler, Koyun, Keçi, İnsan

Orta Avrupa Ülkeleri

Virus

Ixodes spp.

Looping İll

Koyun, Keçi,

İnsan (nadiren)

Balkan ve Ortadoğu Ülkeleri

Virus

Ixodes spp

Yakındoğu At Ensefaliti

At

Yakındoğu Ülkeleri

Virus

Hyalomma spp

At Vebası

At

Afrika, Yakındoğu

Virus

Keneler (muhtemelen)

Afrika domuz humması

Domuz

Çeşitli Ülkeler

Virus

Ornithodorus moubata,

Ixodid Keneler

BORRELIA, PASTORELLA, HAEMOBARTONELLA, RICKETSIA, EHRLICHIA ENFEKSİYONLARI

Kanatlı Spiroketozu

Kanatlılar

Çeşitli Ülkeler

Borrelia anserina

Argas persicus

Dalgalı Humma

Kemiriciler,

İnsan

Çeşitli Ülkeler

Borrelia recurrensis

Kene ısırığı,

Dalgalı Humma

Kemiriciler, İnsan

Orta Doğu

Borrelia crocidurae

Ornithodorus erractus

İran Dalgalı Humması

İnsan

Asya stepler, Akdeniz

Borrelia persicus

Ornithodoros tholozoni

Lyme Disease

Köpek

İnsan,

Kuzey Amerika Avrupa

Borrelia burgdorferi

Ixodes pasificus,

I.scapularis,

I. ricinus

Veba

İnsan, Tavşan,

Kedi, Köpek,

Kemiriciler,

Çeşitli Ülkeler

Pasteurella pestis

Keneler ( ? )

Tularemi

Kemiriciler, kedi, koyun

Çeşitli Ülkeler

Franciella tularensis

Keneler

Kedi Tırmık Hastalığı

Kedi, İnsan

Çeşitli Ülkeler

Haemobartonella hensale

Keneler

Avustralya kene Tifusu

İnsan, kemiriciler

Avustralya

Rickettsia australis

Ixodes spp.

Akdeniz Lekeli Humması

İnsan, köpek

Asya, Avrupa,

K. Afrika

Rickettsia conorii

Rhipicephalus sanguineus, Dermacentor

window.print();

VİRAL ENFEKSİYONLAR
Hastalık	Konak	Görüldüğü Yer	Etken		Vektör
Rusya Bahar-Yaz Humması	İnsan, Koyun, Kuşlar, Küçük Memeliler,	Kuzey Orman Kuşağı, Afrika	Virus		Ixodes spp., Hyalomma spp., Dermacentor spp., Rhipicephalus spp
Kırım Hemorajik Humması	İnsan, Sığır, Koyun, Keçi Kemiriciler,	Rusya step bölgeleri	Virus		Hyalomma spp., Ixodes spp., Boophilus spp., Rhipicephalus sp.,
Omsk Hemorajik Humması	İnsan Kemiriciler,	Sibirya	Virus		Dermacentor spp., Ixodes spp.,
Kolarado Kene Humması	İnsan, Sincap, Kemiriciler,	Kuzey Amerika Kıtası	Virus		Dermacentor andersoni
Orta Avrupa Kene Humması	Kemirciler, Koyun, Keçi, İnsan	Orta Avrupa Ülkeleri	Virus		Ixodes spp.
Looping İll	Koyun, Keçi, İnsan (nadiren)	Balkan ve Ortadoğu Ülkeleri	Virus		Ixodes spp
Yakındoğu At Ensefaliti	At	Yakındoğu Ülkeleri	Virus		Hyalomma spp
At Vebası	At	Afrika, Yakındoğu	Virus		Keneler (muhtemelen)
Afrika domuz humması	Domuz	Çeşitli Ülkeler	Virus		Ornithodorus moubata, Ixodid Keneler
BORRELIA, PASTORELLA, HAEMOBARTONELLA, RICKETSIA, EHRLICHIA ENFEKSİYONLARI
Kanatlı Spiroketozu	Kanatlılar	Çeşitli Ülkeler	Borrelia anserina		Argas persicus
Dalgalı Humma	Kemiriciler, İnsan	Çeşitli Ülkeler	Borrelia recurrensis		Kene ısırığı,
Dalgalı Humma	Kemiriciler, İnsan	Orta Doğu	Borrelia crocidurae		Ornithodorus erractus
İran Dalgalı Humması	İnsan	Asya stepler, Akdeniz	Borrelia persicus		Ornithodoros tholozoni
Lyme Disease	Köpek İnsan,	Kuzey Amerika Avrupa	Borrelia burgdorferi		Ixodes pasificus, I.scapularis, I. ricinus
Veba	İnsan, Tavşan, Kedi, Köpek, Kemiriciler,	Çeşitli Ülkeler	Pasteurella pestis		Keneler ( ? )
Tularemi	Kemiriciler, kedi, koyun	Çeşitli Ülkeler	Franciella tularensis		Keneler
Kedi Tırmık Hastalığı	Kedi, İnsan	Çeşitli Ülkeler	Haemobartonella hensale		Keneler
Avustralya kene Tifusu	İnsan, kemiriciler	Avustralya	Rickettsia australis		Ixodes spp.
Akdeniz Lekeli Humması	İnsan, köpek	Asya, Avrupa, K. Afrika		Rickettsia conorii	Rhipicephalus sanguineus, Dermacentor
window.print();