Keneler, canlılar alemi sistematiÄŸi içerisinde eklembacaklıların (arthropoda), örümceksiler (arachnida) sınıfına dahildirler. Bu sınıf içerisinde, yumuÅŸak keneler (Argasidae) ve sert kenler (Ixodidae) olmak üzere iki aile veteriner ve beÅŸeri hekimlik açısından önemli olan keneleri içermektedir.

Keneler geliÅŸimleri sırasında yumurta, larva, nymph ve ergin olmak üzere dört ana evre içerisinde tamamlarlar. Keneler, geliÅŸim evreleri ve yapısal özelliklerine baÄŸlı olarak iki ana gruba ayrılmışlardır.

1-YumuÅŸak Keneler (Mesken keneleri)

2- Sert Keneler (Mera Keneleri) 

1- YumuÅŸak keneler:Bu gruptaki kenelerin hepsi Argasidae ailesinde yer aldıkları için bunlara Argasid kenelerde denilmektedir. Vücutları yumuÅŸak derimsi bir yapı ile kaplıdır. Ãœzerlerinde kitini bir yapı yoktur ve genellikle hayvan barınaklarında bulunan yarık ve çatlaklarda gizlenirler. Bu nedenle yumuÅŸak (mesken) keneleri olarak adlandırılırlar. Bu grup içerisinde Argas, Ornithodorus ve Otobius cinsleri içerisinde yer alan çok sayıda tür mevcuttur.

YumuÅŸak keneler, yumurtadan çıktıkları anda yaklaşık 1mm boyunda 6 bacaklı ve dorsalden bakıldıklarında ağız yapıları görülebilir haldedir (Resim 2). Larvalar 3-10 gün beslenme sonunda nymph evresine geçerler. YumuÅŸak keneler 4 nymph evresi geçirirler. Bu evrede her biri 1-2 saat süre ile konaktan kan emerler. Daha sonra konağı terk edip uygun alanlarda geliÅŸmelerini tamamlayarak gömlek deÄŸiÅŸtirirler. Nymph evresine ulaÅŸtıklarında dört bacaklı olurlar ve özellikle üçüncü evre sonrasında dorsal bakıda ağız yapıları görülmez. Erginlik evresine ulaÅŸtıklarında yaklaşık 7-8mm boyunda ve dorsal olarak bakıldıklarında ağızları görülmeyen, erkek ve diÅŸileri birbirine benzer görünüÅŸtedirler. Erginler bir saati bulmayan sürelerle konaklarından kan emer ve daha sonra yarıklar veya çatlaklara giderek saklanırlar. YumuÅŸak keneler her yumurtlama öncesinde genellikle geceleri beslenirler ve birçok kere kan emip sonrasında 200 ile 500 arası yumurta çıkarırlar. Beslenmeden yıllarca canlılıklarını koruyarak konak bekleme özelliÄŸine sahiptirler. Kan emmek için özellikle kanatlıları tercih ederler. Ancak baÅŸka konaklardan da kan emebildikleri bilinmektedir.

2- Sert Keneler: Bu grupta yer alan keneler scutum denilen sert kitini bir tabakaya sahiptirler (Resim 3). Bu tabaka erkek kenelerde tüm vücudu kaplarken diÅŸilerde sadece baÅŸlarının gerisinde küçük bir alanı kaplar. Bu nedenle, sert kenelerin diÅŸileri yumurtlamak için ihtiyaç duydukları kandan daha çok emebilmektedirler. Sert keneler, genellikle mera ve otlaklarda daha yaygın olarak bulunurlar bu nedenle mera keneleri olarak ta adlandırılmaktadırlar. Ancak bu kenelerin hayvan barınaklarına da yerleÅŸebilecekleri unutulmamalıdır. Bu grupta yer alan kenelerin hepsi Ixodidae ailesi üyesi oldukları için iksodid keneler de denilmektedir. Bunlar içerisinde, geliÅŸim evreleri süresince yararlandıkları konak sayısına göre 1, 2 ve 3 konaklı keneler mevcuttur. Bir konaklı keneler larva döneminden erginliÄŸe kadar aynı konak üzerinde kalırlar. DoymuÅŸ diÅŸiler konağı terk eder ve yumurtladıktan sonra ölürler. Tek konaklı keneler (Boophilus spp.), çevre ÅŸartlarına da baÄŸlı olarak 2,5-8 ay arası deÄŸiÅŸen bir sürede hayat döngüsü geliÅŸimlerini tamamlayabilmektedirler. Ä°ki konaklı keneler (Rhipicephalus spp.), larva iken tutundukları konaklarında gömlek deÄŸiÅŸtirip, nymph haline geçerler. DoymuÅŸ nymphler konağı terk edip gömlek deÄŸiÅŸtirirler ve ergin olarak yeni konaÄŸa tutunurlar. Konak üzerinde çiftleÅŸen ergin diÅŸiler hızla kan emip doymuÅŸ olarak topraÄŸa döner ve uygun yerlere yumurtalarını bırakırlar. Ä°ki konaklı keneler bir hayat döngülerini iki yıla kadar uzatabilmektedirler.

Ãœç konaklı keneler (Ixodes spp.), yumurtadan çıktıktan sonra her geliÅŸim evresinde konak uzağında gömlek deÄŸiÅŸtirirler ve her gömlek deÄŸiÅŸimi sonrasında yeni bir konak bulurlar.

Sert keneler, yumuÅŸak kenelerden farklı olarak bir defada 3000-7000 yumurta bırakırlar ve ölürler. Tüm bu geliÅŸim evrelerini tamamlayabilmek için keneler konaklarından kan emmek zorunda olan zorunlu dış parazitler olarak tanımlanırlar. Ancak, kenelerin önemi sadece kan emen dış parazit olmalarından kaynaklanmaz. Aynı zamanda, theileriosis, babesiosis ve anaplasmosis gibi sayısız hastalığın taşıyıcı ve bulaÅŸtırıcısı olmalarındandır. Veteriner hekimlerin uyarılarını duymazdan gelen siyasiler 2002 yıllında Ä°ç Anadolu bölgesinde keneler tarafında bulaÅŸtırılan Kırım-Kongo Kanamalı Humması tespit edilmesi ile sarsılmışlardır. Günümüzde Balıkesir’e kadar yayılma göstermiÅŸ olan hastalığın insan,  hayvan ve yabani hayat hareketlerine baÄŸlı olarak tüm ülkemize yayılabileceÄŸi düÅŸünülmektedir. Resmi kayıtlara göre bu güne kadar 35 insanımızın ölümüne sebep olan vakaların basın-yayın organlarına da aksetmesi sonucu toplumumuzda yeterli olmasa da, bu hastalıklara ve kenelere karşı hassasiyet artmıştır.

Keneler tarafından bulaÅŸtırılan, hem insan hem de hayvan saÄŸlığını tehdit eden bazı hastalıklar ve vektörü keneler Tablo 1’de özetlenmiÅŸtir.

Tablo 1: Kenelerin Ä°nsan ve Hayvanlara BulaÅŸtırdığı Hastalıklar (Kaynak: Doç. Dr. Galip KAYA Mehmet Akif Ersoy Ãœniversitesi Veteriner Fakültesi)

VÄ°RAL ENFEKSÄ°YONLAR

Hastalık

Konak

GörüldüÄŸü Yer

Etken

Vektör

Rusya

Bahar-Yaz Humması

Ä°nsan, Koyun, KuÅŸlar, Küçük Memeliler,

Kuzey Orman Kuşağı, Afrika

Virus

Ixodes spp.,

Hyalomma spp.,

Dermacentor spp.,

Rhipicephalus spp

Kırım Hemorajik Humması

Ä°nsan, Sığır, Koyun, Keçi Kemiriciler,

Rusya step bölgeleri

Virus

Hyalomma spp.,

Ixodes spp.,

Boophilus spp.,

Rhipicephalus sp.,

Omsk Hemorajik Humması

Ä°nsan

Kemiriciler,

Sibirya

Virus

Dermacentor spp.,

Ixodes spp.,

Kolarado Kene Humması

Ä°nsan, Sincap, Kemiriciler,

Kuzey Amerika Kıtası

Virus

Dermacentor andersoni

Orta Avrupa Kene Humması

Kemirciler, Koyun, Keçi, Ä°nsan

Orta Avrupa Ãœlkeleri

Virus

Ixodes spp.

Looping Ä°ll

Koyun, Keçi,

Ä°nsan (nadiren)

Balkan ve OrtadoÄŸu Ãœlkeleri

Virus

Ixodes spp

Yakındoğu At Ensefaliti

At

Yakındoğu Ülkeleri

Virus

Hyalomma spp

At Vebası

At

Afrika, Yakındoğu

Virus

Keneler (muhtemelen)

Afrika domuz humması

Domuz

ÇeÅŸitli Ãœlkeler

Virus

Ornithodorus moubata,

Ixodid Keneler

BORRELIA, PASTORELLA, HAEMOBARTONELLA, RICKETSIA, EHRLICHIA ENFEKSÄ°YONLARI

Kanatlı Spiroketozu

Kanatlılar

ÇeÅŸitli Ãœlkeler

Borrelia anserina

Argas persicus

Dalgalı Humma

Kemiriciler,

Ä°nsan

ÇeÅŸitli Ãœlkeler

Borrelia recurrensis

Kene ısırığı,

Dalgalı Humma

Kemiriciler, Ä°nsan

Orta DoÄŸu

Borrelia crocidurae

Ornithodorus erractus

İran Dalgalı Humması

Ä°nsan

Asya stepler, Akdeniz

Borrelia persicus

Ornithodoros tholozoni

Lyme Disease

Köpek

Ä°nsan,

 

Kuzey Amerika Avrupa

Borrelia burgdorferi

Ixodes pasificus,

I.scapularis,

I. ricinus

Veba

Ä°nsan, TavÅŸan,

Kedi, Köpek,

Kemiriciler,

ÇeÅŸitli Ãœlkeler

Pasteurella pestis

Keneler ( ? )

Tularemi

Kemiriciler, kedi, koyun

ÇeÅŸitli Ãœlkeler

Franciella tularensis

Keneler

Kedi Tırmık Hastalığı

Kedi, Ä°nsan

ÇeÅŸitli Ãœlkeler

Haemobartonella hensale

Keneler

Avustralya kene Tifusu

Ä°nsan, kemiriciler

Avustralya

Rickettsia australis

Ixodes spp.

Akdeniz Lekeli Humması

Ä°nsan, köpek

Asya, Avrupa,

K. Afrika

Rickettsia conorii

Rhipicephalus sanguineus, Dermacentor